De Paradijstuinen van Claude Monet

In 1874 zette Claude Monet (1840-1926), met zijn schilderij Impression Soleil Levant uit 1873, onwrikbaar geachte academische regels op losse schroeven. Op het schilderij is de opkomst van de zon in de haven van Le Havre weergegeven. Op een ochtend heeft hij de zon geschilderd dat als een soort ballonnetje van de horizon losschiet. Wat hij toentertijd zag gebeuren is door hem in een paar tellen razendsnel op het doek gezet. 

Op zich was dat niet zo bijzonder om zo vlot te schetsen, want schilders maakten in het landschap of op hun atelier vaker olieverfschetsen, maar dan als documentatiemateriaal. Waar de kunstkritiek over viel was dat deze schets als een volwaardig kunstwerk werd tentoongesteld, men vond het niet af. Aan het schandaal dat daarop losbrak ontleent sindsdien deze nieuwe schilderstijl haar naam, eerst als bespotting, later als geuzenbegrip – het impressionisme.

Samen met Pissarro, opponeerde Monet met zijn spontane schilderen tegen beroemde academische grootheden als Gérôme, Bouguereau en Breton, die furore maakten met historiestukken, fantasievolle mythologische voorstellingen of geïdealiseerde boerenscenes. Nee, de schilders wilden directe eenvoud en weergave van zuivere observatie. Naar de beleving van het oog, niet die van de fantasie en overdrijving, want de rap veranderende wereld van moderne vooruitgang was veel interessanter dan dogmatisch en futloos academisme. Il faut être de son temps, eigentijds zijn, werd het credo van deze nieuwelingen.

Natuurweelde
Hij was tweeënveertig toen Claude Monet in 1883 naar het plaatsje Giverny verhuisde, niet zo ver van Parijs. Op zijn landgoed ontwierp hij twee tuinen en toverde die om tot een weelderig paradijs van bloemen, exotische planten zoals bamboe, waterplanten en -lelies, blauweregen en pioenen. Over het smalle gedeelte van de vijver van de tweede (water)tuin, aan de andere kant van de weg, werd een Japanse brug aangelegd, geheel volgens de laatste mode. De Japanse architectuur, vormgeving en schilderkunst was in Europa, aan het eind van de negentiende eeuw, populair geworden vanwege de sierlijke eenvoud en doelmatige helderheid.

Hij trok zich in Giverny meer en meer terug in deze zelfgecreëerde wereld van natuurweelde vol kleur en licht. Aanvankelijk werd hij geplaagd door grote financiële problemen, maar allengs verbleef hij daar, toen hij het landgoed kon kopen, als gevierd en gefortuneerd kunstenaar.

Nieuw en bijna conceptueel
Monet had ondertussen de roem verworven van een meester en genodigden lieten zich graag door hem rondleiden in zijn tuinen. Hij benadrukte dat het hem niet alleen te doen was om een plek te creëren waar men zich kon verstrooien, de tuin was daarentegen de bron van zijn schilderkunst. De lust voor het oog werd tevens zijn open buitenatelier. Aanvankelijk maakte hij een soort portretten van de aanwezige flora, de Japanse brug, de struiken en de wilgen: composities met oevers en een door begroeiing verscholen verte.

In 1914, twee jaar na de dood van zijn geliefde vrouw, begon hij aan een nieuw enorm project van tuinschilderijen: Les Grandes Décorations noemde hij ze. De monumentale schilderijen die hem voor ogen stonden en waar hij een apart atelier voor liet bouwen, waren bestemd voor de ovale zalen van de Orangerie des Tuileries te Parijs. Tot aan zijn dood werkte hij in beslotenheid, aan deze bijna conceptuele onderneming.

Nagenoeg blind schilderen
Al schilderend concentreerde hij zich op het wateroppervlak van de vijver, de reflecties van de wilgen in het water en de waterlelies die er als groen-ovale vlekken tussendoor leken te zweven. Dat resulteerde in bijna abstracte composities. Door heel geconcentreerd te bestuderen wat er in die spiegeling gebeurde vond Monet een schilderkunst die de voorstelling oversteeg. Wanneer het water lichtjes glinsterde en de waterlelies nauwelijks zichtbaar wiegden bij de geringste beweging zinderde zijn verf in dunne laagjes of streek de kwast met puntig lijnenspel over het doek.

Een oogaandoening maakte het schilderen voor hem steeds moeilijker. ‘Ik zal bijna blind schilderen, zoals Beethoven volledig doof componeerde,’ sprak hij over zijn ongemak. Het kan niet alleen door de staar gekomen zijn dat het werk uit die tijd zo onthecht maakt, de schilder overwon de handicap met tomeloze ambitie en bereikte een levendigheid die nog steeds verbaast.

Monet oppervlakkig?

Ondertussen stond de tijd niet stil. Als een orkaan raasde de ene kunstopvatting over de andere, met manifesten en ideologisch gemotiveerd engagement. Het kubisme van Picasso sloeg een gat in de tijd, zoals Einstein onze visie op ons bestaan radicaal veranderde. Monet stond als gevestigd kunstenaar buiten deze strijd. Toen hij in 1926 overleed en zijn project publiek werd vonden kenners zijn waterlandschappen verouderd en zonder enige diepgang. Decoratief kreeg een neerbuigende betekenis en Monet was weliswaar een virtuoos, maar men meende dat zijn schilderijen oppervlakkig waren. Hij was in een doodlopende steeg beland en zijn opvatting over kunst leek volledig achterhaald.

Watertuin en nieuwe waardering

In Kunstmuseum Den Haag was in 2019 een groot overzicht te zien van een aantal Grandes Decorations – de watertuinen van Giverny. Nu wij met afstand en nieuwe blik naar de schilderkunst van Claude Monet kijken zien wij pas hoe bijzonder die schilderijen zijn. Na de Tweede Wereldoorlog uitten toonaangevende kunstenaars, zoals Ellsworth Kelly, Mark Rothko en Barnett Newman, hun bewondering voor zijn Opus Magnum. De tijd actualiseert de schilderijen opnieuw en lopend door de zalen herken je de schilderkunst van eigentijdse kunstenaars. Georg Baselitz schiet er door je hoofd als je voor de reflecties in het water staat en de omgekeerde realiteit tot je door laat dringen. De gelaagde plakjes verf en het fijnzinnig kleurenpalet hebben generaties na hem gepassioneerd toegepast. Het panorama van waterlelies dat Monet voor het Musée de l’Orangerie heeft gemaakt is geen doodlopende steeg gebleken. Achteraf gezien is deze serie net als Impression Soleil Levant revolutionair geweest.

Ronald Ruseler, oktober 2019
Geraadpleegde bronnen: 
– Bezoek Kunstmuseum Den Haag 10 oktober 2019. 
– Monet – Tuinen van Verbeelding – 2019, catalogus Kunstmuseum Den Haag
– Persbericht Kunstmuseum Den Haag
– L’impressionnisme et le paysage francais, catalogus Galeries nationales du Grand Palais – 1985
– Realism – Linda Nochlin, 1971
– De omwenteling van Parijs – Ross King, 2006

 

Mijn bijdrage aan Palet Magazine dec/jan 2019. Over de Paradijstuinen van Monet in Kunstmuseum, Den Haag